Avanos'un Tarihi

Hitit ve Frig Mitolojisi'nde de bahsedildiği gibi, volkan tanrılarının oluşturduğu, yağmur ve rüzgar tanrılarının yumuşak ve sihirli ellerinde biçimlendirdiği Kapadokya içerisinde Avanos, doğa ve tarihin en güzel bir şekilde bütünleştiği yerdir.

Yüzyıllardan beri insan toplulukları meyve toplamacılığı ve avcılık yaparak hayatlarını sürdürmüşler. Suya olan hayati bağımlılıklarından dolayı nehir kenarlarına yerleşme eğilimi göstermişlerdir. Bu bağlamda Kızılırmak çevresi İç Anadolu bölgesinde yerleşim yeri olarak hep rağbet görmüştür. Avanos Kapadokya'nın en eski yerleşim merkezlerinden birisidir.
Avanos'un bilinen tarihi, ilk Bronz Çağı'ndan itibaren başlar. Bu bilgiler Topaklı Höyük kazılarında ortaya çıkarılmıştır. İtalyan Arkeologların 1967 yılında başlattığı kazılarda bölgenin ilk Bronz Çağı'ndan Bizans Dönemine kadar yerleşim yeri olarak kullanıldığını gösteren 24 kat ortaya çıkartılmıştır. J.C Gadrin ve P. Garelli isimli arkeologlar 19. yy başları Asur Ticaret Yollarını inceleme çalışmalarında Avanos'un bu ticaret yolu üzerinde olduğunu tespit etmişlerdir. Kazılarda ortaya çıkan kil tabletlerden ilçenin o dönemindeki adının Venessa ve Waşhania olduğu saptanmıştır.

N. Thierry çalışmalarına göre, Venessa Selçuklular döneminde Evranos olarak isimlendirilmiş, zamanla da Avanos'a dönüşmüştür. Osmanlı belgelerinde; Avanos " Enes", " Üvenez", " Evenez" olarak geçmektedir.⁶

Avanos'un çevresinde yer alan birçok tarihi kalıntı, buranın çok büyük bir dini merkez olduğunu göstermektedir. Anadolu Selçukluları zamanında da önemini korumuş ve İstanbul - Bağdat yolu üzerinde önemli bir yerleşim merkezi olarak kalmıştır.

Bölgede Hitit ve Frig hakimiyeti sürmüş, bunlardan sonra Kımmerlerin istilasına uğramıştır. MÖ. 700 yılı sonrasında da Lidya, Med, Pers İmparatorlukları egemenliği altına girmiştir.

Elde edilmiş ilk tarihi bilgilere göre, ' Venessa ' MÖ. 332 yılında Büyük İskender'in teğmeni Eumenes tarafından kurulmuştur.

MS. 17'lerde Kapadokya, Romalıların Asya'da ki vilayeti olarak kullanılmış ve Bizans Dönemi'nden itibaren de bölgeye ilk oyma freskli kiliseler inşa edilmeye başlanmıştır.

1202 yılında Selçuklu Hükümdarı Alaaddin Keykubat, İpek Yolu üzerinde ki güvenliği sağlamak ve ticaret kaynaklarını canlandırmak amacıyla çeşitli boylardan Türkmenleri ilçede iskan ederek yöreyi Türkleştirmiştir. Selçuklular tarafından yapılan Alaaddin Cami, çeşme, medrese, Alaaddin Mahallesi, Çavuşoğlu Sokağı o dönemden günümüze kalmıştır.

Beylikler Dönemi'nde Avanos ilk olarak Eretna Beyliği, daha sonra Karaman Beyliği Hükümranlığına geçmiş, 1391 tarihinde Yıldırım Beyazid tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.⁷ 1838'de Nevşehir'e, 1853'de de Ürgüp'e bağlı bir köy olan Avanos, 1867 yılında ilçe olmuştur.⁸

II. Abdülhamit zamanında sarayda Abdülhamit'in Başyaverliğini yapan Avanos'lu Kurena Arif Bey, 1900 yılında Taş Köprü'nün yapılmasına yardımcı olmuş, sayesinde Avanos gelişmesini sürdürmüştür.⁹ Cumhuriyetten sonra Kırşehir'e bağlanmış, 1954 yılına kadar bu ile bağlı ilçe olarak kalmıştır. 1954 yılında Nevşehir'in il olmasıyla Nevşehir'e bağlanmıştır.

Avanos büyüyüp gelişerek bugünkü halini almıştır. İlçede halıcılık, çanak çömlekçilik, bağcılık, şarapçılık, mermer ocakları ve mermer imalatı ile tuğla ve kiremit üreten toprak sanayi mevcuttur. Son yıllarda turizm ilçenin en önemli geçim kaynağı haline gelmiştir.

Avanos'un Coğrafi Konumu

Avanos Nevşehir iline bağlı ilçe olup, İç Anadolu bölgesinde yer almaktadır. İlçe, Nevşehir il merkezine 20 km. mesafededir. Başta ilçe merkezi, diğer 8 kasaba ile 9 belediye ve 11 köy olmak üzere toplam 20 yerleşim ünitesi mevcuttur. Ayrıca ilçe merkezinde 8 mahalle bulunmaktadır. Avanos'a bağlı belediyeler; Özkonak, Kalaba, Akarca, Topaklı, Sarılar, Çalış ve Mahmat'tır. Avanos'un köyleri; Aktepe, Çavuşin, Altıpınar, Büyük Ayhan, Küçük Ayhan, İğdeli Kışla, Karacauşağı, Kuyulukışla, Paşalı ve Üçkuyu'dur. Avanos merkez mahalleleri ise; Alaattin Mahallesi, Orta Mahalle, Bayır Mahallesi, Cami Kebir Mahallesi, Yukarı Mahalle, Bahçelievler Mahallesi, Yeni Mahalle ve Cumhuriyet Mahallesi'dir.

Avanos 1.045 km²'lik yüzölçümüyle, Nevşehir'in %19,1'ini kaplayan en geniş ilçesidir. İlin doğu kesiminde yer alan ilçe topraklarının büyük bölümü platolarla kaplıdır. Kızılırmak Vadisi'nde yer alan küçük adalar görülür.¹

Avanos'ta dağlar, tepeler, vadiler ve düzlükler yan yana yer alır. İsmail Sivrisi 1756 m. yüksekliğiyle ilçenin Kuzeybatısında yükselir. İğdiş ( Ziyaret ) Dağı 1564 m. yüksekliğinde olup ilçenin Kuzeyinde yer alır ve eteklerinde, taş değirmenleri döndüren, bağ ve meyve bahçelerinin sulanmasında kullanılan Köybağı Suyu denilen kaynak bulunmaktadır. Özkonak-Kalaba arasında düz alanlar uzanır ve genellikle ekin tarlaları ile kaplıdır. Vadilerde kuru dere yatakları bulunur ve ancak sağanak yağmurların ardından ya da karların erimesinden sonra buralardan su akar.²

Kızılırmak Vadisi'ne Kuzey ve Güneyden birçok vadi açılır. Bunların çoğu yılın büyük bir zamanı kurudur, ancak, içlerinden sadece Damsa Çayı Vadisi yıl boyunca yatağında su bulundurur.

Kızılırmak Avanos'un ortasından geçer, yılın büyük bir bölümünde çamurlu akar ve suyun rengi de kızıldır. Kızılırmak suyu bölgede bağ ve bahçe sulamasında kullanılır.

Kızılırmak'ın Güneyinde Zelve Ovası düzlüğü yer almaktadır. Bu ovanın Güneyinde Aktepe yükseltisi bulunmaktadır. İlçenin Güney sınırını Zelve Ören yeri çevrelemektedir. Batı'da Karadağ ile Balkayası yükseltisi Kızılırmak tarafından Doğu - Batı doğrultusunda ikiye bölünmüş ve Gülşehir sınırına kadar devam edip Kızılöz Düzlüğü denilen yerde son bulmuştur. İlçenin Güneydoğusunda yer alan Karaseki Platosu ilçe yerleşim yerinin yakınında bir yükseklik oluşturmaktadır.

İlçenin denizden ortalama yüksekliği 920 m. dir. Çevresine göre daha çukurda olup ısısı 3 - 4 derece farklıdır. Yazları sıcak ve kurak, kışları sert, soğuk ve kar yağışlı geçer. Üzerlik, Sığırkuyruğu, Papatya, Çiğdem, Navruz ve Devedikeni bölge ikliminde yetişen doğal boyarmadde bitkilerindendir.³

İlçeye çeşitli yönlerden karayolu ile ulaşmak mümkündür. İlçe merkezine 30 km. uzaklıkta Kalaba ve Topaklı Kasabaları içerisinden geçen Kayseri - Ankara karayolu; ilçenin içerisinden geçen Kayseri - Nevşehir karayolu mevcuttur. Avanos ilçe merkezine 20 km. uzaklıkta DHMİ 'ne ( Devlet Hava Meydanları İşletmesi ) ait Tuzköy Havalimanı vardır.

2000 yılı nüfus sayımı kesin sonuçlarına göre, ilçedeki nüfus dağılımı, ilçe merkezinde 11.921, kasabalarda 25.791, köylerde 5425 olmak üzere toplam 43.131'

İpek Halı

Asur Ticaret Yolu ve İpek Yolu üzerinde bulunan Avanos, yerleşim yeri olarak önemini hep korumuştur. Birçok insan burada yaşamış veya gelip geçerken, sosyal, kültürel vb. pek çok alanda kendinden izler bırakmıştır. Ticaret ilçenin önemli geçim kaynağı olmuştur. Değişen zamanla birlikte ilçede önemli olan ticaret yerini turizme bırakmıştır. Bu değişime bazı ticaret veya günlük kullanım eşyaları ayak uydururken, bazılarının kullanım amaçları değişmiştir. Bunlardan birisi de halıdır. Halı ilk önceleri evde kullanım ve çeyiz için dokunurken, sonraki dönemde bunlara ek olarak ticari boyutta kazanmıştır. Bütün bunlara ek olarak, bölgede Turizmin gelişmesiyle halı turistik eşya niteliği de kazanmıştır. Son on yılda halıya verilen önem giderek azalmıştır. Buna neden olan pek çok etken olmasına karşılık en önemlisi bölgenin diğer geçim kaynağı olan çanakçılıktır. Halıcılıkta olduğu gibi çanakçılıkta da önceleri evlerde kullanım amacıyla üretim yapılmış, ticari özellik kazanmış ve turizmle birlikte turistik eşya niteliğine bürünmüştür. Bir de Kütahya çiniciliğinin bölgeye getirilmesiyle büyük çini ve çanak atölyeleri kurulmuş, buralarda hem üretim hem de satış yapılmış ve hala da yapılmaktadır.

Çanak atölyeleri gibi, dokuma ve satış yapan halı mağazaları açılmış olsa bile, halıcılık çanakçılığın gölgesinde kalmıştır. İlçede dokuma yapan üç tane halı mağazası bulunmaktadır. Bu mağaza bünyesindeki atölyelerde Avanos halısı değil daha çok turistlerin rağbet ettiği Hereke, Kayseri, Milas vb. halılar dokutturulmaktadır.

İlçede bulunan halı mağazaları yetkilileri ile görüşmeler sonucunda, Avanos halısı üretiminin yirmi yıldır yapılmadığı öğrenilmiştir. Bu nedenle, yok olmaya yüz tutmuş Avanos halılarını ulaşılabilen kaynak kişiler aracılığı ile bulmak, bunların geçmişten günümüze nasıl bir değişim gösterdiğini tespit etmek, teknik ve sanatsal özelliklerini incelemek ve bunları bir katalog halinde bir araya getirmek amacıyla tez konusu; " Günümüzde Avanos'ta ( Nevşehir ) El Halısı Üretimi ve Avanos Halılarının Özellikleri" olarak seçilmiştir. Bu konunun seçilmesinde, Nevşehir / Ürgüplü olmak, bölgenin genel yapısı ve kültürünü tanımak, ikamet yeri olarak araştırma yapılacak yere yakın olmak, bazı kaynak kişileri şahsen tanımak etkili olmuştur.

Ön araştırma sonucunda tez başlığına uygun geçici bir plan hazırlanmıştır. Bu plan doğrultusunda 02 Kasım 2005 tarihinde bölgeye gidilmiştir. Araştırma sırasında her eve girilememesi ve bazı mağaza yetkililerinin koleksiyonlarının tamamını açmama isteği ile tezin kapsamına bir sınırlama getirilmiştir.

Araştırmaya ilk olarak Avanos merkezde bulunan halı mağazalarından başlanmıştır. Sırasıyla Kirkit Halı, Tokmak Halı, Yörük Halı ve Cehri Halı Mağazaları gezilerek Avanos halıları tespit edilmiştir. Mağaza sahipleri ile birebir görüşülerek kendileri, mağazaları ve Avanos halıları hakkında bilgiler alınmıştır. Ayrıca elinde Avanos halısı bulunan diğer kişilere nasıl ulaşılabileceği hakkında bilgiler alınmıştır. Daha sonra araştırma kapsamındaki halıların boyutları, kaliteleri düğüm türleri, kullanılan malzemeleri, renk ve desen özellikleri üzerine birebir inceleme yapılarak fotoğraf çekimleri yapılmıştır. Bu sırada edinilen kaynaklar da tezin gelişmesine yardımcı olmuştur.

Mağaza yetkililerinin verdiği bilgiler doğrultusunda Bozca Köyünde üç, Sarıhıdır Köyünde bir, Özkonak kasabasında bir, Göynük Kasabasında bir, Aktepe Köyünde iki, Çavuşin Köyünde bir ve Ürgüp'te dört olmak üzere toplam onüç aile ile görüşülmüştür. Bu görüşmelerde hem kendileri hakkında, hem de halıyı dokuyan kişiler hakkında bilgiler alınmıştır. Aralarından Kezban SAYIN ve Arife SEĞMEN'in önceden ticari dokuma yaptığı öğrenilmiş, bu konu hakkında bilgiler alınmıştır. Dokuma yapan kişilerin verdiği bilgiler doğrusunda yünü dokumaya hazırlama, doğal boyar madde temini, bunlarla yün boyama hakkında bilgiler alınmıştır. Ayrıca, anlatılanlar doğrultusunda, halı dokuma ile ilgili çeşitli adetler olduğu tespit edilmiştir. Daha sonra araştırma kapsamındaki halıların boyutları, kaliteleri düğüm türleri, kullanılan malzemeleri, renk ve desen özellikleri üzerine birebir inceleme yapılarak fotoğraf çekimleri yapılmıştır.

Avanos'ta yapılan araştırma sırasında bir takım güçlüklerle karşılaşılmıştır. Gidilen mağazalardaki bütün koleksiyonun açılmaması, uzun vakit ayırmak istememeleri, köylerdeki insanların evlerini yabancılara açmaktan korkmaları, serili olan halıların üzerinde eşyaların olması gibi nedenler örnek olarak verilebilir.

Avanos'un tarihi, coğrafi konumu ve Avanos halıcılığı hakkında, Avanos Belediyesine, Nevşehir Kütüphanesine ve Ürgüp Kütüphanesine gidilere kaynak araştırması yapılmıştır. Kaynak araştırmasında ayrıca, Tokmak Halı sahibi Ömer

TOKMAK kitaplığından ve Ürgüp Aksa Halıcılık sahibi Muammer SAK kitaplığından yararlanılmıştır. Tarihi gelişimi ve diğer konularda Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Kütüphanesi, Doç. Elvan ANMAÇ kitaplığı, Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Fakültesi Kütüphanesi ve Denizli Berke Halı Kitaplığından yararlanılmıştır.

Alan araştırması ve kaynak araştırması bölümü bittikten sonra eldeki fotoğraflardan iki halı seçilerek birebir halı kağıdına aktarılmıştır.

Bütün bu bilgiler doğrultusunda tez iki bölüme ayrılmıştır. Birinci bölümde; "Avanos ve Halıcılığı, Araştırma Yapılan Aileler, Halı Satış Mağazaları, Hitaş Tokmak Halı Aş. Hakkında Bilgi" ana başlıkları altında konular toplanmıştır. Coğrafi Konumu ve Tarihçesinde; Avanos'un coğrafi konumu, yerleşik hayatın başlamasından günümüze gelişim süreci hakkında bilgiler verilmiştir. Avanos Halıcığının Gelişiminde; Avanos'ta bilinen ilk halıcığın başlamasından günümüze ulaşılan kaynaklar doğrultusunda bilgiler verilmiştir. Araştırma Yapılan Aileler Hakkında Bilgi bölümünde; ulaşılabilen ve ellerinde Avanos halısı bulunan onüç aile hakkında bilgiler verilmiştir. Bu kişilerden yün ve doğal boyar madde temini ve bunların dokumaya hazırlanması, dokuma yapılması ve varsa ticaretinin nasıl yapıldığı hakkında bilgiler alınarak aynen aktarılmıştır. Avanos'taki Halı Satış Mağazaları bölümünde; ellerinde Avanos halısı bulunan ve incelenmesine izin verilen halılar hakkında, mağaza sahipleri ve mağazaları hakkında tanıtıcı bilgiler verilmiştir. Toplam dört mağazaya gidilmiş, bunlardan sadece Tokmak Halı'da üretim yapılmasından dolayı Avanos Hitaş Tokmak Halı Aş. başlığı altında ayrıca verilmiştir. Bu bölümde Tokmak halının hammadde temini ve hazırlığı, halı üretimi aşamaları ve üretilen halıların pazarlanması gibi konular hakkında detaylı bilgiler verilmiştir. Ayrıca mağaza sahibi Ömer TOKMAK yün boyarken, kızı kırkım yaparken fotoğraflanarak bu bölüme eklenmiştir.

Tezin ikinci bölümü "Avanos Halılarının İncelenmesi" ana başlığı altında sadece katalog çalışmasına ayrılmıştır. Birinci bölüme uygun olarak "Ailelerin Ellerinde Bulunan, Halı Satış Mağazalarında Bulunan ve Hitaş Tokmak Aş.'de Bulunan Örnekler" başlıkları altında sırasıyla verilmiştir. Halı fotoğrafları tek tek verilerek bunların boyutları, kaliteleri, düğüm türleri, kullanılan malzemeleri, renk ve desen özellikleri hakkında tanıtıcı bilgiler verilmiştir. Son olarak "Avanos Halısı Tasarımları" başlığı altında halı kağıdına yapılmış olan iki adet halının bir kopyası da bilgisayar ortamında çizilmiş ve çizim hakkında bilgiler verilmiştir.

Halı Desenleri 1

Kelle Halısı Modelleri

Kelle Halısı Modellerimizi Görüntülediniz.

Halı Tanıtımı 2

Halı Modelleri